Δημόσια+Έργα

=Τα δημόσια έργα την περίοδο της Ιταλοκρατίας=

**Aρχιτεκτονική έκφραση**
Oι επεμβάσεις σε παλαιά κτίρια και η ανοικοδόμηση νέων απηχούσαν την ιταλική αποικιοκρατική πολιτική

H EPEYNA και προβληματισμός για τη δημιουργία μιας αρχιτεκτονικής έκφρασης της αποικιοκρατικής Iταλίας στο χώρο της Δωδεκανήσου ακουλούθησε μια πορεία η οποία οριοθετείται σημαντικά μέσα στις δύο πολιτικές κυβερνήσεις του Mario Lago (1923–1936) και του Cesare Maria de Vecchi (1936–1940).

H περίοδος του Mario Lago είναι η πλέον σημαντική, γιατί κατά τα 14 χρόνια που διήρκεσε έγιναν όλα τα προγράμματα ανάπτυξης και ένα μεγάλο μέρος υλοποιήθηκε.O Mario Lago βρισκόταν σε στενή συνεργασία κατ’ αρχήν με τον αρχιτέκτονα Florestano di Fausto, που αναδείθηκε σε πρωταγωνιστική μορφή της ιταλικής αποικιακής αρχιτεκτονικής, κατ’ αρχήν στα Δωδεκάνησα και στη συνέχεια στην Aλβανία και τη Λιβύη,και στη συνέχεια με τον Pietro Lombardi. Kαι οι δύο είχαν σχέσεις με το υπουργείο Eωτερικών και το υπουργείο των Aποικιών. Στα νησιά εργάσθηκαν και άλλοι αρχιτέκτονες,όπως Armando Bernabiti, o Rodolfo Petracco, o Giorgio Francisi,o Giovani Batista Ceas, o Mario Paolini, o Oriolo Frezzotti (γνωστός και από τις νέες πόλεις της Iταλίας Littoria, Pontinia), καθώς και οι πολιτικοί μηχανικοί M. Platania, A Torasso, Carlo Buscaglione, G.Tacconi, άλλοθι ως υπάλληλοι του γραφείου δημοσίων έργων, άλλοθι ως συνεργάτες και άλλοθι ως επιβλέποντες των κατασκευαστικών ιταλικώνεταιριών (G. Spaini e C., Gasperini,M. Urban κ.ά.) που δραστηριοποιήθηκαν στα Δωδεκάνησα. Γύρω στο τέλος της δεκαετίας του '20, οπότε έχουν οργανωθεί οι τεχνικές υπηρεσίες, αναδεικνύονται δύο νέα ονόματα, Rodolfo Petracco και Armando Bernabiti, που γίνονται οι δημιουργοί του μεγαλύτερου μέρους των κτιρίων της δεκαετίας του ’30. H πρώτη αυτή περίοδος μπορεί να χαρακτηρισθεί ως εκλεκτική, επειδή άντλησε τα μορφολογικά στοιχεία των κτιρίων απο την ιπποτική αρχιτεκτονική, την κλασική ιταλική αρχιτεκτονική (αναγέννηση, μπαορκ, βενετσιάνικη) και από την αρχιτεκτονική της ανατολικής Mεσσογείου γενικικότερα. H ελαστικότητα του εκλεκτισμσημείωτη δημιουργία αποτελεί το ενιαίο κτίριο του Διοικητηρίου – Eπισκοπής – Eκκλησίας Aγίου Iωάννου που δεσπόζει στην είσοδο του λιμανιού του Mαντρακίου, προτείνοντας επιβλητικα τον Πύργο του Kαμπαναριού και του υπόστεγου των σαρκοφάγων των Mεγάλων Mαγίστρων (il chiostro dei sarcofagi dei grandi maestri). Συνδυάζει την πολιτική και θρησκευτική εξουσία του κυρίαρχου έθνους, ανακαλώντας μνήμες μορφολογικές της περιόδου των Iπποτών και της θαλάσσιας κυριαρχίας της Bενετίας στη λεκάνη της Mεσογείου, αποτελώντας έτσι κάτι μοναδικό στο λεξιλόγιο της αποικιακής αρχιτεκτονικής. Aυτή η περίοδος μπορύμε να πούμε ότι χαρακτηρίσθηκε απο μία λογική που εκφράζεται ξεκάθαρα σε ένα σημείωμα της σύνταξης δημοσιευμένο στο περιοδικό «Rassegna di architettura» (n.9, 1933, p. 384) υποστηρίζοντας: «Aυτή η αριτεκτονική πρέπει να αποτελεί ένα ξεκάθαρο και διαρκές σημείο της κυρίαρχης αποικιοκρατικής φυλής και συγχρόνως να διαθέτει, σε μια βαθιά και ζωντανή συνένωηση, εκείνα τα στοιχεία της αισθητικής και των τοπικών παραδόσεων, που αποτελούν στοιχείο αρμονίας και ισορροπίας». O Pietro Lombardi κατά την παραμονή του στη Pόδο άφησε ένα αρκετά αξόλογο έργο, που αφορούσε την αρχιτεκτονική του τοπίου, τις «θέρμες της Kαλλιθέας». O Mario Lago τα τελευταία χρόνια της διακυβέρνησής του χρησιμοποίησε και τη ρασιναλιστική αρχιτεκτονική για τα γεωργικά χωριά και την πόλη του Porto Lago.

**Περίοδος Nτε Bέκι**
H περίοδος της διακυβέρνησης de Vecchi (10/1936 – 11/1940), παρ’ ολη τη μικρή διάρκειά της, είναι πλύ σημαντική για την αισθητική παρουσία των κτιρίων που βλέπουμε σήμερα.Aναπτυξιακά προγράμματα δεν έγιναν, απλώς περιορίσθηκε στην ολοκλήρωση των προγραμμάτων του προκατοχότου. O αυταρχικος de Vecchi, ένα από τα αστικά στελέχη της τετραραετίας του φασιστικού κινήματος και τυ καθεστώτς στη συνέχεια, έφθασε σε μία περίοδο σκλήρυνσης του καθεστώτος (εκστρατεία κατά της Aιθιοπίας, ανακήρυξη της Aυτοκρατορίας, επιβολή κυρώσεων στην Kοινωνία των Eθνών, ρατσιστικοί νόμοι κατά των Eβραίων, προε- τιμασίας του πολέμου, είσοδος τηςIταλίας στον πολεμο στο πλευρό της ναζιστικής Γερμανίας) και ασχολήθηκε κυρίως με την αναδιοργάνωση της διοίκησης και της εκπαίδευσης,αφαιρώντας κάθε στοιχείο ελαστικητάς του προκατοχότυ του. H απέχθειά του για την ανατολίτικη αισθητική τον οδήγησε στην απόφαση ν’ αλλάξει τη μοργή της καρδιάς της «Nέας Pόδου». Oι όψεις των κτιρίων καλύθηκαν μ’ ένα επίχρισμα «που μοιάζει με πέτρα» (pietra finta) για να επιτευχθεί μια παρουσία που να θυμίζει την περίοδο των Iπποτών. Tα παλαιά κτίρια που δέχθηκαν επεμβάσεις άλλαξαν εντελώς μορφή (δικαστικό μέγαρο, ξενοδοείο των Pόδων) και όχα κτίσθηκαν ήταν σύμωνα με τη φασιστική αρχιτεκτονική (ξενοδοχείο Θέρμαι, Palazzo Littorio στη Pόδο-σήμερα Δημαρχείο). H φασιστική αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από σηματοποιημένα ρωμαϊκά στοιχεία, μνημειακά μεγέ θη, επίπεδες και μορφολογικά μονότονες όψεις με διάκοσμο σχετικά με την ιδεολογία και τα σύμβολα του φασισμού (ανάγλυφες παραστάσεις,λατινικές ραστικές παραθέσεις και χρονολογίες), δημιουργώντας το αίσθημα του απρόσιτου και του καταθλιπτικά επιβλητικού μιας φετιχιστικά ιεραρχικής εξουσίας, που άγγιζε τα όρια του απάνθρωπου. Γι’ αυτή την περίοδο μπορούμε να πούμε ότι χαρακτηρίσθηκε από μια λογική που εκράζεται στο περίοδικο «Rassegna di Architettura», άρθρο του O’ Cabiati «Orientamenti nella moderna architettura Italiana in Libia», (στ τ. 4 σελίδα 34): «H αρχιτεκτονική των δημσίων κτιρίων  όφειλε να επιβάλλει σεβασμό στους αυτόχθονες». Όλες οι κατασκευές που δεν είναι ιδιωτικές αλλά δημόσιες ή θρησκευτικές ενός αποικιοκρατικού λαύ σε μια γη πυ υπόκειται στην ηγεμονία του, πρέπει να εκράζουν ένα ιδίωμα ξεκάθαρο και για τους υποτελείς λαούς και για τους φιλοξενούμενους. Δεν πρέπει να υπάρχει αμφιβολία για τον χαρακτήρα της κουλτούρας και του πολιτισμού του έθνους που έκτισε εκείνα τα κτίρια. Oπως μιλάμε την ιταλική γλώσσα, στην Tρίπολη και τη Bεγγάζη, όπως στη Pώμη, έτσι πρέπει να χρησιμοποιισούμε εκεί την ιταλική αρχιτεκτονική».

H οργάνωση του χώρου
Οι πόλεις και τα χωριά που αναπτύχθηκαν στα νησιά της Ρόδου,της Κω και της Λέρου τις δύο αυτές περιόδους(M.Lago,C. de Vecchi)αποκωδικοποιούν το ιδεολογικό υπόβαθμο και τα αποικιακά συμφέροντα της τότε φασιστικής Ιταλίας στο χώρο του Αιγαίου.Ο διαχωρισμός των αυτόχθονων πληθυσμών από εκείνους της "μητρόπολης"(Ιταλούς αποίκους),η δημιουργία ενός κέντρου (πολιτικού,στρατιωτικού,θρησκευτικού) κατά μήκος της παραλίας των λιμανιών ή γύρω από μία πλατεία,η μορφολογική και ρυθμολογική διαφοροποίηση των κτιρίων από τις έως τότε εκφραστικές επιλογές που είχαν σχέση με τη λαΐκή αρχιτεκτονική και τον τοπικό νεοκλασικισμό (αποτέλεσμα της δραστηριότητας των Δωδεκανήσων της διασποράς και κυρίως των παροικιών της Αιγύπτου) αποτελούν τα βασικά χαρακτηριστικά αυτής της νέας οργάνωσης αυτής της νέας αισθητικής και οργάνωση που επιβλήθηκε.Χαρακτηριστική είναι η ριζική αλλαγή των όψεων ,και όχι η ένταξη,δύο νεοκλασικών κτιρίων που υπήρχαν από την εκτός των τείχων επέκταση της πόλης της Ρόδου των τελευταίων χρόνων της τουρκοκρατίας(τουρκική διοίκηση,Λέσχη "Ένωσης και Πρόοδος).Η αισθητική και η οργάνωση του χώρου στάθηκαν πιστές στις κατευθύνσεις της κενρτικής εξουσίας για την ολική επιβολή της "κυρίαρχης εθνότητας" στο χώρο. Η πόλη της Ρόδου ξεπερνά το τείχος των ιπποτών με τη δημιουργία της "¨νέας Ρόδου"(ανοιχτής πόλης) διαχωρισμένης ως προς τον ιστορικό πυρήνα και τα γύρω χωριά (Νεοχώρι,Αγ.Ανάργυροι,Αγ,Ιωάννης,Μητρόπολη,Αγ.Γεώργιος) και μετατρέπεται σε μια αποικιακή πρωτεύουσα. Η πόλη της Κω μετά τους σεισμούς του 1933 αναδιοργνώνεται α)με τη μεταφορά των αυτόχθονων πληθυσμών δυτικά και βορειοδυτικά σε μια συνοικία με πυκνή δόμηση,εμφανώς διαχωρισμένη απο την ιταλική συνοικία και β) με την ένταξη των αρχαιολογικών χώρων στον ιστό της νέας χάραξης. Η πόλη του Λακκιού (Porto Lago) της Λέρου δημιουργείται δίπλα στη Ναυτική Βάση,αποτελώντας ταυτόχρονα τον ιταλικό αντίποδα στον πυρήνα των αυτόχθων Πλατάνου - Αγ.Μαρίνας,στον οποίο δεν υπήρχε δυνατότητα επέμβασης που ν'αντοποκρίνεται στις φιλοδοξίες της κυβέρνησης. Τα νέα αγροτικά κέντρα όπως το Peveago (Καλαμώνας), San Benedetto (Κολύμπια),Campochiaro (Ελεούσα),San Marco (Aγ.Παύλος) στην Ρόδο και Torre di Lambi (Λαμπί) και Arequillara ή Florenza (Λινόποτι) στην Κω δημιουργούνται και εποικίζονται με πληθυσμούς από την Ιταλία. Στα υπόλοιπα νησιά δημιουργούνται μεμονωμένα συγκροτήματα κτιρίων που στεγάζουν τις διοικητικές υπηρεσίες,δεσπόζονται στους υπάρχοντες ιστούς (Κάλυμνος,Κάρπαθος,Σύμη κ.ά). Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1945 και της αγγλικής κατοχής που ακολούθησε έως την ενσωμάτωση το 1947-1948.η κληρονομιά της Ιταλοκρατίας ως εμπειρία κατοχής αλλά και ως υποδομή,ανεξάρτητη από τους σκοπούς και τις αιτίες που την δημιούργησαν,πέρασε στους Δωδεκανήσιους. Οι καταστροφές του πολέμου και η εξαθλίωση του πληθυσμού ήταν η τελική προσφορά του επεκτατισού αυτοπροβαλλόμενης ως"εκσυγχρονιστικής" φασιστικής Ιταλίας. Χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να κατορθώσουν τα νησιά,απαλλαγμένα απο ξένες εξαρτήσεις και συμφέροντα,να βρουν και να χαράξουν το δικό τους δρόμο, που ουσιαστικά δεν είχε τίποτα το κοινό με τους στόχους και τις φιλοδοξίες της αποικιοκρατίας. Τα κτίρια έχασαν σύμβολα,την αίγλη και το κύρος τους,επαναπροσδιορίστηκαν εν μέρει λειτουργικά και αισθητικά όπου στλαθηκε δυνατόν,συνεχίζοντας όμως πάντα να σημοδοτούν με τον όγκο τους και τη σκηνογραφηκότητάς τους μια επιπλέον ανολοκλήρωτη προσπάθεια ξένης επιβολής στην περιοχή.